Chiptekort in het MKB: hoe u schaarste omzet in strategische onafhankelijkheid

Als inkoopmanager in de maakindustrie kent u het gevoel maar al te goed: de bevestigde leverdatum van die cruciale partij microchips wordt wéér uitgesteld. Uw productielijn dreigt stil te vallen, klanten worden ongeduldig en de financiële druk neemt toe. De kranten staan vol met analyses over geopolitieke spanningen, gestegen vraag en kwetsbare toeleveringsketens. Dit zijn de bekende feiten, de symptomen van een crisis die dieper geworteld is dan menigeen denkt.

De gebruikelijke adviezen – grotere buffers aanleggen of hopen op betere tijden – zijn reactief en bieden geen duurzame oplossing. Ze behandelen de pijn, maar niet de onderliggende ziekte: een gebrek aan strategische controle over de eigen toeleveringsketen. Wat als de ware oplossing niet ligt in het passief ondergaan van schaarste, maar in het actief architect worden van uw eigen leveringszekerheid? Dit vereist een fundamentele mentaliteitsverandering: van inkoper naar supply chain risico-analist.

Dit artikel biedt geen kristallen bol om het einde van de chiptekorten te voorspellen. Het levert een blauwdruk, een strategisch kompas voor de Nederlandse MKB-maakindustrie. We duiken in de kern van de geopolitieke risico’s, verkennen de concrete kansen die de Europese Chips Act u biedt, analyseren uw strategische opties van voorraadbeheer tot productontwerp, en tonen hoe u kunt aanhaken bij het krachtige hightech-ecosysteem van Nederland. Het doel: u voorzien van de kennis om schaarste niet als een bedreiging, maar als een katalysator voor innovatie en onafhankelijkheid te zien.

Om u te navigeren door de complexiteit van de huidige chipmarkt, is dit artikel opgebouwd rond acht strategische pijlers. Elke sectie behandelt een cruciaal aspect van de uitdaging en biedt concrete, risico-gewogen inzichten en handvatten die u als inkoopmanager direct kunt toepassen.

Hoe de spanning tussen VS, China en Taiwan de levering van uw componenten beïnvloedt

De afhankelijkheid van de wereldwijde elektronica-industrie van een handvol spelers is een van de grootste strategische risico’s van deze tijd. Het epicentrum van deze kwetsbaarheid ligt in Taiwan, en specifiek bij één bedrijf: TSMC. Wanneer u een component bestelt, is de kans groot dat de kerntechnologie daar zijn oorsprong vindt. Recente analyses tonen aan dat TSMC verantwoordelijk is voor meer dan 54% van de wereldwijde productie van halfgeleiders. Deze extreme concentratie creëert een ‘single point of failure’ van ongekende omvang.

Elke escalatie in de geopolitieke spanningen tussen de Verenigde Staten, China en Taiwan kan directe gevolgen hebben voor uw levertijden en prijzen. Handelsbeperkingen, exportcontroles of, in het ergste geval, een militaire blokkade kunnen de toevoer van de ene op de andere dag stilleggen. Dit is geen abstract risico meer; het is een reële variabele in uw inkoopplanning. Het gaat niet alleen om politiek: de kwetsbaarheid werd al pijnlijk duidelijk in 2011, toen een zware aardbeving in Japan een cruciale chipfabriek platlegde. Zelfs een jaar later was het wereldwijde aanbod van bepaalde componenten nog niet hersteld. Dit illustreert dat elke vorm van geografische concentratie, politiek of natuurlijk, een direct risico vormt voor uw continuïteit.

Als risico-analist is de conclusie helder: het negeren van deze geopolitieke en geografische concentratierisico’s is geen optie. Uw taak is om de afhankelijkheid van deze specifieke regio’s te kwantificeren en te mitigeren. Dit begint met het diepgaand in kaart brengen van uw supply chain (tier 1, 2 en 3) om te identificeren waar uw kritieke componenten daadwerkelijk vandaan komen. Alleen dan kunt u beginnen met het bouwen aan een meer veerkrachtige strategie, gebaseerd op diversificatie en risicospreiding.

Wat betekent de Europese Chips Act voor de productiecapaciteit op ons eigen continent?

Als directe reactie op de geconstateerde afhankelijkheid heeft de Europese Unie de Europese Chips Act gelanceerd. Dit is meer dan een politiek statement; het is een strategisch investeringsprogramma van 43 miljard euro dat de productiecapaciteit op Europese bodem moet verdubbelen naar 20% van de wereldmarkt in 2030. Voor u als inkoopmanager betekent dit een fundamentele verschuiving: de mogelijkheid om in de toekomst toegang te krijgen tot lokaal geproduceerde, betrouwbare componenten. Het doel is het versterken van de Europese soevereiniteit op dit kritieke domein.

Nederland speelt hierin een sleutelrol, met name via initiatieven zoals het ChipNL Competence Centre. Dit centrum, ondersteund door de TU Eindhoven en TNO, fungeert als een poort voor het MKB naar de kansen van de Chips Act. Het biedt toegang tot geavanceerde pilot lines voor het testen en produceren van prototypes, en helpt bedrijven bij het navigeren door de financieringsmogelijkheden. Dit maakt de Chips Act concreet en tastbaar voor bedrijven die geen eigen R&D-afdeling van wereldformaat hebben. Het gaat erom de drempel te verlagen voor innovatie en productie op eigen bodem.

De Chips Act is geen ‘quick fix’ voor de tekorten van vandaag, maar een lange termijninvestering in de veerkracht van morgen. Voor het MKB ligt de kans niet in het wachten op nieuwe, grote chipfabrieken, maar in het nu al aanhaken bij de ecosystemen die worden opgetuigd. Door samen te werken met kennisinstellingen en gebruik te maken van de beschikbare platformen, kunt u uw bedrijf positioneren om als een van de eersten te profiteren van de nieuwe, lokale productiecapaciteit.

Just-in-Time of buffer aanleggen: welke strategie is nu wijsheid bij elektronica-inkoop?

De chiptekorten hebben het decennialang dominante ‘Just-in-Time’ (JIT) model onder extreme druk gezet. JIT, gericht op maximale efficiëntie en minimale voorraadkosten, is extreem kwetsbaar voor de minste verstoring in de aanvoerketen. Het blinde vertrouwen in dit model is voor veel MKB-bedrijven een dure les gebleken. De tegenreactie, het aanleggen van enorme strategische buffers, is echter ook niet zonder risico. Het legt een aanzienlijk beslag op uw werkkapitaal, brengt opslagkosten met zich mee en verhoogt het risico op incourante voorraad als de technologie snel evolueert.

De vraag is dus niet óf JIT dood is, maar welke hybride strategie het beste past bij uw risicoprofiel. De slimste aanpak is een risico-gewogen voorraadbeheer. Dit betekent dat u niet voor alle componenten dezelfde strategie hanteert. Identificeer de ‘single source’ of moeilijk verkrijgbare chips die cruciaal zijn voor uw meest winstgevende producten. Voor déze componenten is een strategische buffer gerechtvaardigd. Voor meer generieke, makkelijk verkrijgbare componenten kunt u een meer JIT-georiënteerde aanpak blijven hanteren.

Een andere strategische overweging die steeds relevanter wordt, is nearshoring. De trend om productie terug te halen uit het Verre Oosten naar Oost-Europa of zelfs Nederland (reshoring) wint aan kracht. Kortere aanvoerlijnen verkleinen het risico op verstoringen en vergroten uw flexibiliteit. Hoewel de productiekosten hoger kunnen zijn, kan de winst in leveringszekerheid en verminderd werkkapitaal dit ruimschoots compenseren.

De keuze voor de juiste voorraadstrategie is een complexe afweging tussen kosten, risico’s en flexibiliteit. Een recente analyse van MKB-trends toont aan dat een gedifferentieerde aanpak de sleutel is.

Hoe snel kunt u uw printplaat herontwerpen als die ene chip niet meer leverbaar is?

De meest effectieve vorm van risicobeheer in de supply chain begint niet in het magazijn, maar op de tekentafel van de R&D-afdeling. De ultieme vorm van onafhankelijkheid is de mogelijkheid om uw product (de printplaat of PCB) snel aan te passen als een specifieke chip niet langer leverbaar is. Dit concept, component-agnostisch ontwerp, transformeert uw bedrijf van een passieve afnemer in een flexibele, proactieve speler. In plaats van te wachten op één specifieke component, heeft uw ontwerp de flexibiliteit om een alternatieve chip van een andere fabrikant te accommoderen, eventueel met minimale aanpassingen.

Dit vereist een nauwe samenwerking tussen inkoop en engineering. De inkoopmanager signaleert potentiële leveringsrisico’s van een chip, waarna de engineers proactief een redesign kunnen voorbereiden. Dit kan betekenen dat de PCB zo wordt ontworpen dat er ruimte is voor verschillende ‘footprints’ van chips, of dat er softwarematige emulaties worden ontwikkeld om de functionaliteit van een niet-leverbare chip na te bootsen met een andere, wel beschikbare component. Deze ontwerpflexibiliteit is een enorme strategische troef.

Het investeren in dergelijk onderzoek en ontwikkeling (R&D) kan kostbaar lijken, maar de Nederlandse overheid stimuleert dit actief. Via de Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO) kunnen bedrijven een significant deel van hun R&D-kosten en -uren terugkrijgen als fiscaal voordeel. Voor de ontwikkeling van een nieuw technisch-wetenschappelijk principe, zoals het herontwerpen van een printplaat, kunnen Nederlandse bedrijven profiteren van een belastingvoordeel dat kan oplopen. Zo blijkt uit informatie van de RVO dat er een voordeel van 36% tot €380.000 aan S&O-kosten is voor starters. Dit verlaagt de financiële drempel om te investeren in de strategische wendbaarheid die zo cruciaal is in de huidige markt.

Kan ‘urban mining’ van oude elektronica het grondstoffentekort voor chips oplossen?

Naast het bouwen van nieuwe fabrieken is er een andere, vaak onderbelichte, bron van materialen die essentieel zijn voor chipproductie: onze eigen afgedankte elektronica. Dit concept, bekend als ‘urban mining’, ziet elektronisch afval (e-waste) niet als een probleem, maar als een rijke, lokale bron van kostbare metalen zoals goud, zilver, koper en palladium. Voor u als inkoopmanager biedt dit een perspectief op materiële soevereiniteit: het verkleinen van de afhankelijkheid van mijnbouw in geopolitiek instabiele regio’s door grondstoffen lokaal terug te winnen.

Nederland is een van de koplopers op dit gebied. Gespecialiseerde bedrijven zoals Renewi hebben grootschalige, hoogtechnologische installaties waar e-waste wordt verwerkt. In hun fabriek in Waalwijk wordt jaarlijks zo’n 50 miljoen kilogram plastic uit afgedankte apparaten omgezet in hoogwaardige circulaire materialen. De locatie in Dordrecht is een van ’s werelds grootste recyclingfabrieken voor koelkasten. De technologie is inmiddels zo geavanceerd dat, volgens analyses, tot 95% materiaalterugwinning uit e-waste mogelijk is.

Hoewel urban mining niet direct hele chips produceert, levert het wel de cruciale, pure grondstoffen die nodig zijn voor de productie van nieuwe componenten. Door als MKB-bedrijf deel te nemen aan en te sturen op een robuust retour- en recyclingsysteem voor uw eigen producten, draagt u niet alleen bij aan de circulaire economie, maar ook aan de stabiliteit van de toekomstige grondstoffentoevoer. Het is een lange termijnstrategie die de veerkracht van de gehele keten versterkt en uw bedrijf positioneert als een duurzame en verantwoorde partner.

Hoe werken fotonische chips samen met de traditionele elektronische chips in één pakketje?

Terwijl de wereld worstelt met de grenzen van de traditionele, elektronische chips, groeit in Nederland een revolutionaire technologie die een deel van de oplossing kan zijn: fotonische chips. Deze chips gebruiken licht (fotonen) in plaats van elektriciteit (elektronen) om data te verwerken en te versturen. Dit leidt tot een enorme toename in snelheid en een drastische verlaging van het energieverbruik. Voor toepassingen in datacenters, 5G en sensoren is dit de volgende generatie technologie.

Nederland, en met name de regio Eindhoven, is wereldleider op dit gebied dankzij een hecht ecosysteem genaamd PhotonDelta. De ware kracht schuilt in de ‘hybride integratie’: het combineren van de rekenkracht van elektronische chips met de communicatiesnelheid van fotonische chips in één enkele behuizing (package). Dit proces, co-packaging, is een zeer gespecialiseerd vakgebied waar Nederlandse partijen zoals SMART Photonics, LioniX International en het Holst Centre in uitblinken. Ze bieden MKB-bedrijven toegang tot geavanceerde productiemogelijkheden voor fotonische geïntegreerde circuits (PICs).

Het ChipNL Competence Centre, dat we eerder bespraken, speelt ook hier een cruciale rol in het ondersteunen van het MKB. Zoals zij zelf aangeven in een recent persbericht van de TU Eindhoven:

By supporting companies with access to pilot lines, the design platform, financing opportunities and talent programmes, the ChipNL Competence Centre aims to provide a solid foundation for SMEs and startups to compete in the global market

– ChipNL Competence Centre, TU Eindhoven persbericht

Voor u als inkoopmanager betekent dit dat u niet alleen moet kijken naar het vervangen van huidige chips, maar ook naar het omarmen van nieuwe technologieën. Het integreren van fotonica kan uw product niet alleen sneller en energiezuiniger maken, maar kan u ook minder afhankelijk maken van de overbelaste productieketens voor traditionele high-end elektronica. Het is een strategische kans om een technologische voorsprong te nemen.

Recycling of refurbishment: wat levert het meeste op voor elektronica-producten?

Binnen de circulaire economie zijn er twee belangrijke strategieën voor producten aan het einde van hun levenscyclus: recycling en refurbishment. Hoewel beide duurzaam zijn, hebben ze een significant verschillende impact op de restwaarde en uw bedrijfsstrategie. Recycling, zoals we zagen bij urban mining, richt zich op het afbreken van een product tot de basisgrondstoffen. Dit levert een relatief lage materiaalwaarde op (5-10% van de nieuwwaarde), maar garandeert dat de materialen opnieuw in de keten komen. In Nederland is dit proces streng gereguleerd en vereist een WEEELABEX-certificering.

Refurbishment, daarentegen, richt zich op het behouden van de waarde van het product als geheel. Door een apparaat te repareren, te updaten en opnieuw in de markt te zetten, kan een aanzienlijk deel van de productwaarde (30-60%) behouden blijven. Dit is niet alleen financieel aantrekkelijker, maar bespaart ook tot 95% van de energie die nodig zou zijn voor nieuwproductie. De opkomende ‘Right to Repair’-wetgeving in Europa stimuleert deze aanpak. Voor een MKB-bedrijf kan het opzetten van een refurbishment-programma een nieuw verdienmodel creëren en het imago als leider in de circulaire economie versterken.

De keuze tussen de twee hangt af van uw product. Complexe, modulaire apparatuur leent zich uitstekend voor refurbishment, terwijl massaproducten aan het einde van hun levenscyclus beter geschikt zijn voor hoogwaardige recycling. Nederlandse bedrijven als Renewi, die jaarlijks tienduizenden tonnen huishoudelijke apparaten verwerken in opdracht van Stichting OPEN, tonen de schaal waarop recycling al plaatsvindt.

De onderstaande vergelijking, gebaseerd op inzichten in de circulaire economie, zet de belangrijkste verschillen op een rij.

Hoe wordt u als MKB-maakbedrijf toeleverancier in de hightech keten van Brainport Eindhoven?

Het idee om toeleverancier te worden voor reuzen als ASML of Philips kan voor een MKB-bedrijf intimiderend lijken. De realiteit is echter genuanceerder en biedt concrete kansen. De sleutel is niet om direct bij de grote Original Equipment Manufacturers (OEM’s) aan te kloppen, maar om onderdeel te worden van het extreem professionele ecosysteem van ‘first-tier’ en ‘second-tier’ toeleveranciers eromheen. Deze bedrijven zijn continu op zoek naar gespecialiseerde, betrouwbare partners die kunnen voldoen aan de extreem hoge eisen van de hightech-industrie.

De Brainport-regio, waar volgens analyses van Innovation Origins een significant deel van de meer dan 50.000 werknemers in de Nederlandse halfgeleiderindustrie werkt, is georganiseerd in coöperaties en netwerken zoals Brainport Industries. Lidmaatschap hiervan is vaak de eerste stap. Binnen dit netwerk zijn de eisen glashelder: voorspelbare, uitzonderlijk hoge kwaliteit en een leverbetrouwbaarheid van boven de 99%. Dit vereist een focus op ‘operational excellence’ en vaak ook specifieke certificeringen, zoals ISO 9001 als basis en ISO 13485 voor medische technologie.

Een cruciale stap om aan te sluiten is de implementatie van het Smart Connected Supplier Network (SCSN), een standaard voor veilige en efficiënte data-uitwisseling in de keten. Dit laat zien dat u de taal van de industrie spreekt. De weg naar toeleverancierschap is er een van continue verbetering en specialisatie. Het gaat erom een niche te vinden waarin uw bedrijf excelleert en onmisbaar wordt voor de grotere spelers in de keten. Hieronder vindt u een praktisch stappenplan:

• Stap 1: Word lid van de Brainport Industries coöperatie om toegang te krijgen tot het netwerk en de kennis.
• Stap 2: Participeer in relevante fieldlabs, bijvoorbeeld op het gebied van flexible manufacturing, om te innoveren.
• Stap 3: Behaal de benodigde certificeringen (ISO 9001/13485) om uw kwaliteitsmanagementsysteem te valideren.
• Stap 4: Implementeer het Smart Connected Supplier Network (SCSN) voor naadloze data-integratie.
• Stap 5: Focus intern op operational excellence om een leverbetrouwbaarheid van meer dan 99% te kunnen garanderen.
• Stap 6: Netwerk primair met de ‘first-tier’ leveranciers; zij zijn uw meest realistische ingang tot de keten.

De eerste stap naar ketenregie is een objectieve analyse van uw eigen kwetsbaarheden en kansen. Begin vandaag met het in kaart brengen van uw risico’s, het verkennen van de Nederlandse ecosystemen en het investeren in ontwerpflexibiliteit. Alleen zo kunt u schaarste ombuigen van een bedreiging naar een strategisch voordeel en de continuïteit van uw bedrijf voor de lange termijn veiligstellen.